Fred en Archie

Er bestaat een boek met de prachtige titel How to want what you have. Vrij vertaald: Hoe kun je vrede sluiten met wat er is? De schrijver, Timothy Miller, vertelt over een gesprek tussen een Zenleraar en zijn leerling. En hij verhaalt treffend hoe verschillend Fred en Archie reageren op de warmte van een zomerdag. Herken je jezelf in Fred? Of in Archie?

Zenleerling: Hoe kan ik warmte en kou overstijgen?
Meester: Ga naar een plaats waar geen warmte en kou bestaat.
Zenleerling: Hoe vind ik een dergelijke plaats?
Meester: Als je het warm hebt, heb het dan volmaakt warm. Wanneer je het koud hebt, heb het dan volmaakt koud.  

Veel Zenverhalen zijn opzettelijk absurd omdat ze bedoeld zijn om niet-rationele denkbeelden over te brengen. Ook dit verhaal lijkt op het eerste gezicht misschien zo'n absurd verhaal, maar ik vind er wel een rationele boodschap in zitten, hoewel die boodschap voor westerlingen misschien moeilijk te bevatten is. Ik zal proberen het uit te leggen. Wat zou het kunnen betekenen om het 'volmaakt warm' te hebben? Fred heeft het warm, Archie heeft het volmaakt warm.  

FRED
Tjonge, wat is het warm. Ik geloof dat het vandaag nog warmer is dan gisteren. Ze zeggen dat het misschien de hele week zo warm blijft. Mijn god, ik hoop van niet. Ik hou er niet van als het zo warm is. Ik raak helemaal bezweet en plakkerig en als ik in mijn auto ga zitten, lijkt het wel alsof ik in een oven stap. Ik moet vandaag op de een of andere manier het gras zien te maaien, maar ik zou het veel liever niet op zo'n warme dag doen. Ik zou wel willen zwemmen, maar de zwembaden zijn overvol. In de herfst is het hier wel lekker, maar dat duurt nog twee maanden. Ik weet niet of ik dat wel aankan. Een zomers buitje zou lekker zijn, maar dat zit er niet in. Geen wolkje aan de hemel.  

ARCHIE
Tjonge, wat is het warm. De warme lucht slaat tegen me aan als ik naar buiten ga. Ik voel de warmte van de zon op mijn hoofd, mijn schouders en in al mijn spieren. Ik voel het, geloof ik, zelfs in mijn organen. Ik voel het zweet langs de achterkant van mijn nek druppelen, in een straaltje langs mijn ruggengraat lopen en samenkomen bij de band van mijn korte broek. Ik moet wat langzamer gaan bewegen, anders val ik misschien flauw. Het zal me meer tijd kosten dan anders om het gras vanmiddag te maaien. Moet je die enorme blauwe hemel zien. Een grote lichtkoepel waar niets dan warmte uit komt. Ongelofelijk!

Wat is het voornaamste verschil tussen Fred en Archie? Fred heeft vastomlijnde ideeën over wat hij prettig vindt en wat niet. Als de wereld overeenstemt met zijn verlangens, verbindt hij er zijn goedkeuring aan. Als de wereld dat niet doet, klaagt hij en wil hij dat het anders is.

Archie daarentegen legt de wereld niet zijn voorkeur op. Niet dat hij het ongepast vindt om te klagen. Hij kiest er echter voor om geen waardeoordelen aan de warmte te verbinden. Een warme dag is goed noch slecht. Het is zoals het is. Als hij zijn waardeoordelen voor zich houdt, krijgt hij niet eens de behoefte om te klagen, af te keuren of te verlangen naar andere omstandigheden.

Archie is echter niet dom. Zijn beoordelingsvermogen wordt niet gehinderd door zijn beslissing om zijn waardeoordelen voor zich te houden. Hij begrijpt dat een warme dag onvermijdelijk consequenties met zich meebrengt waar hij rekening mee moet houden.

Het Zenverhaal probeert ons ervan af te brengen onnodige waardeoordelen te vellen over onze huidige ervaringen en omstandigheden. Het suggereert dat we, als we ons onthouden van dergelijke waardeoordelen, 'naar een plaats waar geen warmte en kou bestaat' kunnen gaan. Wat zou dat kunnen betekenen?

Fred voelt zich niet op zijn gemak en is ongelukkig door de warmte. Hij kan er niets goeds aan ontdekken. Zijn ontevredenheid groeit uit tot een giftige stemming die doordringt tot elk aspect van zijn leven zolang hij wordt blootgesteld aan de warmte. Deze stemming belemmert Freds vermogen tot genieten, zelfs zijn vermogen om tevreden te zijn.

Archie daarentegen heeft het warm, maar dat hoeft nog niet te betekenen dat hij zich niet op zijn gemak of ongelukkig voelt. Hij schenkt aandacht aan zijn gewaarwordingen, wat die ook zijn. Veel gewaarwordingen kunnen als plezierig, onplezierig of neutraal worden beschouwd, afhankelijk van hoe ze worden geïnterpreteerd en hoe ze worden bestempeld. Archie zegt niet: 'Tjonge, wat ben ik dol op zulke warme dagen!', misschien wel omdat dat in zijn geval niet de waarheid zou zijn. Als hij de warmte op zijn hoofd en schouders, in zijn spieren en zijn organen voelt is dat wat hij voelt.

Aan dergelijke gewaarwordingen zitten meerdere kanten; ze hebben het vermogen in zich om genot te schenken. Omdat hij er niet op staat een hekel te hebben aan deze gewaarwordingen, staat hij tevens open voor de mogelijkheid dat ze hem genot verschaffen.

Op dezelfde manier is het feit dat er zweet over je rug loopt niet noodzakelijk een onaangename ervaring en kan het zelfs aangenaam zijn. Een stortvloed van licht en warmte uit een enorme blauwe hemel is niet noodzakelijkerwijs onplezierig. Je zou het zelfs als een onuitsprekelijke schoonheid kunnen zien, als je daarvoor openstaat.  

Dit Zenverhaal gaat natuurlijk niet alleen over het weer. Warmte en kou vormen een goede metafoor voor alle aspecten van het bestaan die zonder dat dat nodig is als onplezierig kunnen worden bestempeld. Probeer overigens de verleiding te weerstaan om dit te zien als een zuiver boeddhistische gedachte. Joden en christenen hebben vaak weerstand geboden aan de verleiding om onnodige waardeoordelen te vellen door zichzelf voor te houden: 'Ook dit is het werk van God'.

Bron
Timothy Miller (1995). How to want what you have. Discovering the magic and grandeur of ordinary existende. Henry Holt and Company, New York, pag. 129-132.